In mei 1945 hadden de westelijke geallieerden het westen van Europa bevrijd, de Sovjettroepen hadden de nazi's in het oosten verslagen. In Torgau aan de Elbe, in het midden van Duitsland, vielen soldaten van de beide legers elkaar in de armen (foto).

Hun leiders konden het echter minder goed met elkaar vinden en nu de gemeenschappelijke vijand verslagen was, stak het oude wantrouwen tussen oost en west opnieuw de kop op.

Op de conferenties van Jalta (februari '45) en Potsdam (juli '45) slaagden VS-president Franklin Roosevelt (later Harry Truman), de Britse premier Winston Churchill (en nadien Clement Attlee) en Sovjetleider Jozef Stalin (boven) er niet in om een gemeenschappelijke toekomst voor Duitsland en Europa uit te tekenen.

Daarom besliste de praktijk: de bevrijde staten in West-Europa sloten zich bij de VS en Groot-Brittannië aan, in het oosten bracht Stalin lokale communistische regimes aan de macht.

Eind 1949 was de scheiding van Europa compleet met de vorming van een Bondsrepubliek in het westen van Duitsland en de Duitse Democratische Republiek in de Sovjetbezettingszone in het oosten.

Beide blokken waren niet enkel politiek-strategisch en militair, maar ook economisch en sociaal andere wegen ingeslagen. Met de Amerikaanse dollars van het Marshallplan had West-Europa gekozen voor de vrijemarkteconomie en de democratische rechtsstaat.

In het "Oostblok" -zoals het andere deel spoedig zou heten- regeerden communistische regimes en heerste een planeconomie naar Sovjet-model.

Toch was die visie iets te simplistisch voor de werkelijkheid. Sommige westerse landen zoals Frankrijk hadden en hebben nog altijd een sterk "etatistisch" model met overheidsinvloed op het economische leven.

In Oost-Europa ontsnapten communistische regimes zoals dat van Tito in Joegoslavië en Enver Hoxha in Albanië aan de Sovjet-invloed, terwijl in de latere jaren een Sovjetsatelliet zoals Hongarije met zijn goelasj-socialisme kon experimenteren met een meer vrijere markt. 

In de jaren 50 en 60 ontwikkelden zich in beide blokken rivaliserende militaire (NAVO tegen Warschaupact) en economische (EG tegen Comecon) allianties.

Mislukte opstanden tegen het communisme (Berlijn in '53, Hongarije in '56 en Tsjechoslowakije in '68) werden door Sovjettroepen neergeslagen en leidden tot spanningen met het Westen. Aan het IJzeren Gordijn in Centraal-Europa beloerden honderdduizenden zwaar bewapende soldaten met kernwapens elkaar.

Vanaf de jaren 70 zou er evenwel een langzame dooi optreden tussen oost en west, de "Detente". De "Ostpolitik", de toenaderingspolitiek van West-Duits kanselier Willy Brandt naar het oosten gaf de aanzet, maar de echte doorbraak kwam er in 1975 met de Akkoorden van Helsinki.

Die openden de deur voor reguliere contacten, economische en culturele uitwisseling en een -voorlopig papieren- belofte van het Oostblok inzake de mensenrechten.

Na een korte nieuwe "ijstijd" begin jaren 80 (raketten en crisis in Polen) luidde de ambtsaanvaarding van de hervormer Mikhail Gorbatsjov (foto) in Moskou in 1985 een nieuwe periode van toenadering in. Dit keer kwam de aanzet naar verandering vanuit Moskou zelf en waren het de satellietregimes in Oost-Europa die het er moeilijk mee hadden. Maar de geesten in Rusland en Oost-Europa werden rijp voor een omwenteling die het einde van de deling van Europa zou inluiden.

Jos De Greef