Gorbatsjov was de jongste leider van de communistische partij van de Sovjet-Unie ooit en de eerste die na de Russische Revolutie van 1917 was geboren. Hij was bovendien pas in '79 in het Politburo, het almachtige bestuur van de KP gekomen.

Samen met veel generatiegenoten wilde Gorbatsjov de kwakkelende economie van de Sovjet-Unie opnieuw doen opveren. De voorbije decennia was die onder het leiderschap van Leonid Brezjnev zowat tot stilstand gekomen.

Gorbatsjovs carrière kreeg een "boost" toen de zieke Brezjnev eind '82 werd opgevolgd door voormalig KGB-topman Joeri Andropov. Die gaf meer invloed aan jongere en meer toekomstgerichte partijkaders, maar overleed begin '84. De oude garde binnen de KP hield toen nog stand, dankzij het intermezzo met Tsjernenko (foto), maar toen die een jaar later overleed, stond de deur open voor de "jonge wolven".

Gorbatsjov liet er na zijn aantreden geen gras over groeien. Hij kondigde meteen een "glasnost" of openheid af. Er kwam beperkte ruimte voor kritiek, individueel en in de pers en duizenden politieke gevangenen werden vrijgelaten en gerehabiliteerd.

Naast Glasnost werd ook Perestrojka (herstructurering) een nieuw begrip. Het doel was immers de industrie en landbouw te moderniseren en meer welvaart tot stand te brengen. Daartoe moesten de almacht van de logge bureaucratie beknot worden en kwam er meer ruimte voor privé-initiatief. 

Inzake dat laatste ging Moskou niet zo ver als China toen, maar de politieke liberalisering kwam wel van de grond. Gorbatsjov en de zijnen wilden de staatsorganen uit de greep halen van de KP-structuren en de (beperkte) kritiek van de burgers kon daarbij helpen.

Zo liet Gorbatsjov zich verkiezen tot een echt uitvoerend president van de Sovjet-Unie, terwijl de macht eerder bij de KP-voorzitter gelegen had. Ook werd er in '89 een Congres van Volksafgevaardigden gekozen naast de Opperste Sovjet.

Internationaal wou Gorbatsjov een einde aan de massale wapenwedloop met het Westen en een nieuwe detente om middelen vrij te maken voor de economie en sociale kwesties. Met die man kunnen we zaken doen, zei de Britse premier Margaret Thatcher en "Gorbi" kon snel ook de West-Duitse bondskanselier Helmut Kohl en VS-president Ronald Reagan charmeren.

Eind de jaren 80 bereikte "Gorbi" een eerste belangrijk akkoord over de ontmanteling van middellangeafstandsraketten in Europa en trok hij de Sovjettroepen terug uit Afghanistan. Het leverde hem internationaal krediet en vertrouwen op. 

Tegelijk zette hij een punt achter de "Brezjnev-doctrine" die Moskou toeliet om tussenbeide te komen in de Oost-Europese satellietstaten. Voortaan zouden die zelf hun interne zaken regelen, wat eind '89 leidde tot de val van de communistische regimes daar en het einde van de invloedssfeer die de Sovjet-Unie sinds de Tweede Wereldoorlog in Oost-Europa had.

In 1990 kreeg Gorbatsjov de Nobelprijs voor de Vrede. Eerder had het weekblad Time hem tot man van '87 gekozen. Een jaar later tekenden Gorbatsjov en de nieuwe VS-president George Bush Sr. het START-1-verdrag dat de kernarsenalen zowat halveerde.

Internationaal was Gorbatsjov erg populair, maar in eigen land leverden zijn hervormingen niet de gewenste resultaten op. De omschakeling van de economie verliep met horten en stoten en de interne spanningen namen toe, ook binnen de KP.

Toen de KP het monopolie over de macht opgaf, kwamen er plots opnieuw nationalistische spanningen naar boven.De deelstaten van de Sovjet-Unie eisten meer invloed van het centrale niveau en raakten ook onderling slaags. Het kwam tot conflicten en geweld in de Kaukasus, Centraal-Azië en de Baltische republieken.

Gorbatsjov probeerde met een nieuw unieverdrag de Sovjet-Unie te redden, maar zat gekneld tussen hervormers zoals Boris Jeltsin (foto), president van de Russische deelrepubliek, en de oude garde die terugwou naar de almacht van de KP.

Op 19 augustus greep een comité van ontevreden KP'ers de macht en werd Gorbatsjov gevangengezet in zijn buitenverblijf. De staatsgreep mislukte door het optreden van Jeltsin en Gorbatsjov kwam opnieuw vrij, maar geschonden. De loyaliteit van ordediensten en de adminstratie verschoof naar Jeltsin en steeds meer republieken wilden de Sovjet-Unie verlaten, ook Rusland.

Op 25 december '91 schikte Gorbatsjov zich in het onvermijdelijke en nam hij ontslag als president. Een dag later werd de Sovjet-Unie ontbonden en nam Russisch president Jeltin zijn intrek in het Kremlin.

De rol van Gorbatsjov was uitgespeeld. Hij leidt nu een kleine onafhankelijke partij en een denktank, maar  geniet bij zijn lezingen veel gezag als een van de belangrijkste gewezen staatslieden die de 20e eeuw vorm gegeven hebben.

Jos De Greef