Eerder dat jaar zat Havel nog in de cel wegens zijn openlijk verzet tegen het communistische regime. Dat was op 27 november '89 evenwel geplooid voor het massale volksprotest van de Fluwelen Revolutie.
Die dag nodigden hervormingsgezinde communisten Havel uit om een dialoog op gang te brengen met de democratische oppositie die zich verenigd had in het Burgerforum. Praag kondigde de overgang naar een meerpartijensysteem aan en ruimde het IJzeren Gordijn langs de grens met West-Europa op.
Op 10 december had president Gustav Husak -die nog door de Sovjetinvasie van '68 aan de macht was gebracht- een overgangsregering benoemd, waar de niet-communisten in de meerderheid waren. Daarop had Husak ontslag genomen.
Op 28 december had het federale parlement Alexander Dubcek -die na de Praagse Lente was afgezet- tot voorzitter verkozen. De dag erop koos datzelfde parlement, waar de communisten nog in de meerderheid waren, dan Havel tot president van Tsjechoslowakije, een keuze die bij de eerste vrije verkiezingen in juni '90 bevestigd werd.
Havel als symbool voor Europa
De verkiezing van Dubcek en Havel was een symbolische afsluiter voor de toen bijna ongelooflijke omwentelingen van 1989. Die waren begonnen met het democratische protest in China.
Op 5 juni '89 -de dag dat het protest op het Tiananmenplein in Peking in bloed werd gesmoord, won de vrije vakbond Solidarnosc in Polen evenwel de eerste min of meer vrije verkiezingen.
Dat Poolse succes vormde dan weer de basis van een bijna geruisloze overgang in Hongarije. Daarna stortte de muur in Oost-Berlijn in evenals het regime in Bulgarije en maakten ook Tsjechen en Slowaken een einde aan hun communistische regime.
De bloedige revolutie in Roemenië gooide eind december dan de volgende dominosteen in het Oostblok omver. De omwentelingen waren overigens eind '89 nog niet voltooid. Het volgende jaar werden ze besloten met vrije verkiezingen en de hereniging van Duitsland. Nadien vielen ook de laatste communistische regimes in Albanië en Joegoslavië.
1989 sloot een tijdperk af
Het revolutiejaar 1989 ging dan de geschiedenis in als een van de kantelmomenten in de Europese geschiedenis, net als 1815, 1918 en 1945. Het ging niet enkel om het failliet van een ideologie, maar ook om een strategische ineenstorting van de Russische invloed over Oost- en Centraal-Europa na de Tweede Wereldoorlog.
Onder hun nieuwe democratische regimes zouden de voormalige Oostbloklanden zich van Moskou afwenden en aansluiting zoeken bij de Europese Unie en de NAVO. De verdeeldheid van Europa die in '45 in Jalta ontstaan was, kwam tot een einde. Het IJzeren Gordijn was doorbroken en Europa had voortaan opnieuw zijn eigen lot in handen.
Eens de euforie voorbij, zou blijken dat de overgang niet zonder horten of stoten zou verlopen en dat Europa zich niet altijd raad wist met de nieuwe situatie. De echte eenmaking is dan ook nog niet helemaal voltooid.
Jos De Greef
